«Ανέκαθεν οι φοιτητές έπαιξαν πρωτοποριακό ρόλο στα απελευθερωτικά κινήματα. Οι Έλληνες φοιτητές δεν θα υστερήσουν σε αυτόν τον αγώνα· θα μείνουν πιστοί στις ελληνικές και διεθνείς φοιτητικές παραδόσεις. [...] Οφείλουμε, εφόσον βρισκόμαστε έξω, να βοηθήσουμε τους συναδέλφους μας της Ελλάδας, διαφωτίζοντας τη γαλλική κοινή γνώμη, διαδηλώνοντας την αγανάκτηση και το μίσος μας κατά της Δικτατορίας, καλλιεργώντας ανάμεσά μας δεσμούς στενότερους». Το απόσπασμα προέρχεται από το επίσημο ψήφισμα του ελληνικού φοιτητικού συλλόγου Παρισιού λίγες μόλις μέρες μετά την επιβολή του πραξικοπήματος στην Ελλάδα τον Απρίλιο του 1967. Αντίστοιχες ανακοινώσεις είχαν προηγηθεί, ή δημοσιεύθηκαν μετέπειτα, κι από άλλες φοιτητικές ενώσεις και συσσωματώσεις στην Γερμανία, την Ιταλία, την Αγγλία κι άλλες ευρωπαϊκές χώρες.

Πρόγραμμα εκδήλωσης της Comité Francais pour une Grèce democratique στις 9/4/1968. Πηγή: Ψηφιακό Αρχείο ΑΣΚΙ.

Στην Ελλάδα κατά την περίοδο 1967-1974 η δραστηριοποίηση σημαντικού τμήματος της νεολαίας, και δη της φοιτητικής, επικεντρώθηκε στην αντίσταση ενάντια στο καθεστώς. Η συμβολή της, παρά την έλλειψη ελευθεριών και την βιαιότητα των αρχών ασφαλείας, είχε καθοριστική σημασία στην ανάπτυξη του αντιδικτατορικού αγώνα, με κορυφαία στιγμή την κατάληψη του Πολυτεχνείου τον Νοέμβριο του 1973. Με ποιον τρόπο όμως το γεγονός της κατάλυσης του δημοκρατικού πολιτεύματος στην Ελλάδα επηρέασε και έθεσε νέους όρους στις διεκδικήσεις των Ελλήνων φοιτητών και φοιτητριών που την συγκεκριμένη περίοδο σπούδαζαν έξω από τα σύνορα της χώρας;

Η υπάρχουσα βιβλιογραφία και αρθρογραφία δεν καλύπτει μέχρι στιγμής το ευρύ και πολυποίκιλο φαινόμενο του ελληνικού αντιδικτατορικού φοιτητικού κινήματος στο εξωτερικό. Μετά την επιβολή της Δικτατορίας παρατηρήθηκε ένα σημαντικό κύμα φοιτητικών μετακινήσεων κυρίως προς τις χώρες της Δυτικής Ευρώπης. Ο αριθμός των Ελλήνων που φοιτούσαν στα διεθνή πανεπιστημιακά ιδρύματα, και ο οποίος ανερχόταν το 1966 σε λίγο παραπάνω από 9.000 φοιτήτριες και φοιτητές, διευρύνθηκε και ξεπέρασε τις 22.500 το 1974. Λαμβάνοντας υπόψη τις πληροφορίες της Εθνικής Στατιστικής Υπηρεσίας για το ακαδημαϊκό έτος 1973-1974, ο αριθμός των φοιτητών στην Ελλάδα ανερχόταν σε 80.041 άτομα. Επομένως, γίνεται αντιληπτό ότι, κατά το τελευταίο διάστημα της επταετούς δικτατορίας, περίπου το 1/5 του συνόλου του ελληνικού φοιτητικού σώματος πραγματοποιούσε τις προπτυχιακές και μεταπτυχιακές του σπουδές στο εξωτερικό.

Το ελληνικό φοιτητικό κίνημα στο εξωτερικό συνδέεται με μια σειρά ετερόκλητων και πολύμορφων χαρακτηριστικών. Αφενός, η δραστηριότητα των Ελλήνων φοιτητών, και ιδιαίτερα η αντιδικτατορική δράση, εκφράστηκε σε μεγάλο βαθμό μέσω των φοιτητικών συλλογικοτήτων που δημιουργήθηκαν –ή υπήρχαν ήδη πριν από τη Δικτατορία– στις ελληνικές κοινότητες της Δυτικής Ευρώπης. Η Ένωσις των εν Παρισίοις Ελλήνων Σπουδαστών στο Παρίσι, οι φοιτητικοί σύλλογοι σε πόλεις της Ιταλίας, όπως στη Ρώμη, την Μπολόνια, την Πάρμα, το Μιλάνο και η Ομοσπονδία Ελληνικών Φοιτητικών Συλλόγων Ιταλίας, οι φοιτητικές ενώσεις των πανεπιστημιακών ιδρυμάτων του Δυτικού Βερολίνου, του Μονάχου, του Αμβούργου και η Ομοσπονδία Ελληνικών Φοιτητικών Ενώσεων Δυτικής Γερμανίας, η Ελληνική Φοιτητική Ένωση Αγγλίας και ο Σύλλογος Ελλήνων Φοιτητών Λονδίνου, αποτελούν μερικές πολύ χαρακτηριστικές περιπτώσεις. Αφετέρου, οι Έλληνες φοιτητές δραστηριοποιήθηκαν και μέσω των πολυάριθμων πολιτικών-νεολαιΐστικων και αντιδικτατορικών οργανώσεων, οι οποίες κάλυπταν ένα ευρύ ιδεολογικό φάσμα από το Κέντρο και την παραδοσιακή Αριστερά μέχρι αριστερίστικες ομαδοποιήσεις και συλλογικότητες.

Από την πρώτη στιγμή οι Έλληνες φοιτητές κατέστησαν σαφείς τις προθέσεις τους, εκδηλώνοντας δυναμικά την αντίθεση τους στη Δικτατορία. Το ρεπερτόριο δράσης διευρύνθηκε και εξελίχθηκε καθ’ όλη τη διάρκεια της επταετίας. Οι Έλληνες φοιτητές του εξωτερικού συμμετείχαν σε αντιδικτατορικές επιτροπές σε συνεργασία με φορείς και προσωπικότητες των χωρών φιλοξενίας, εξέφρασαν την υποστήριξή τους στους διωκόμενους φοιτητές και αγωνιστές στην Ελλάδα μέσω διακηρύξεων και συλλογής υπογραφών, ενώ οι αντιδικτατορικές κινητοποιήσεις, εκδηλώσεις και διαδηλώσεις στις ευρωπαϊκές φοιτητουπόλεις ήταν σχεδόν καθημερινό φαινόμενο.

Ενδεικτικές, λόγω και της μαζικής απήχησης που είχαν, ήταν οι επετειακές εκδηλώσεις που έλαβαν χώρα στην αίθουσα Mutualité στο Παρίσι τον Απρίλιο του 1968 και το 1969, αλλά και η «Εβδομάδα Ελληνικής Αντίστασης» που διοργανώθηκε από την Ελληνική Φοιτητική Ένωση Αγγλίας τον Απρίλιο του 1968 στο Λονδίνο. Ιδιαίτερη περίπτωση αποτελούν και οι απεργίες πείνας από Έλληνες φοιτητές στο Άαχεν και στο Μόναχο τον Δεκέμβριο του 1969 ως μέσο πίεσης στις συζητήσεις που πραγματοποιούνταν εκείνη την περίοδο με επίκεντρο την αποπομπή της Ελλάδας από το Συμβούλιο της Ευρώπης. Στην Ιταλία, όπως και στις υπόλοιπες χώρες, οι αντιδράσεις μετά την βίαιη καταστολή στο Πολυτεχνείο τον Νοέμβριο του 1973 οδήγησαν σε πολυήμερες μαζικές διαδηλώσεις στους δρόμους των πόλεων που φιλοξενούσαν πανεπιστήμια. Επίσης, μέσα στο πλήθος εντύπων αντιδικτατορικού προσανατολισμού που κυκλοφόρησαν την περίοδο 1967-1974 στο εξωτερικό, εκδόθηκαν περιοδικά και ενημερωτικά δελτία αμιγώς φοιτητικής πρωτοβουλίας, όπως το εμβληματικό περιοδικό Πορεία (Παρίσι), ο Φωτεινός (Μόναχο), Χρονικά του Αγώνα (Μπολόνια) και Φοιτητική Πρωτοπορεία (Λονδίνο), όλα όργανα των τοπικών φοιτητικών συλλόγων.

Ο βαθμός ετοιμότητας στις ελληνικές φοιτητικές κοινότητες εκφράστηκε και με τις άμεσες ενέργειες για τη δημιουργία ενός ενιαίου συντονιστικού οργάνου για τους Έλληνες φοιτητές των ευρωπαϊκών χωρών και τη διαμόρφωση ενός συμπαγούς κινήματος που ο ρόλος του θα μπορούσε να είναι αποφασιστικός για τη διεθνή απομόνωση της Χούντας. Οι εν λόγω πρωτοβουλίες οδήγησαν στη σύγκληση του Α΄ Πανευρωπαϊκού Συνεδρίου Ελλήνων Φοιτητών το οποίο πραγματοποιήθηκε στις 27-28 Μαΐου 1967 στο Παρίσι με τη συμμετοχή εκπροσώπων φοιτητικών συλλόγων και ομοσπονδιών από τη Δυτική Ευρώπη και τις σοσιαλιστικές χώρες. Οι αποφάσεις που λήφθηκαν, μεταξύ συναινέσεων και διαφωνιών, εστίαζαν στην αποδοκιμασία τόσο του δικτατορικού καθεστώτος όσο και της προδικτατορικής κατάστασης που οδήγησε στην 21η Απριλίου, στην αναγκαιότητα αρωγής και υποστήριξης με όλα τα μέσα του αντιδικτατορικού αγώνα των συναδέλφων τους στο εσωτερικό της Ελλάδας, καθώς και στον πρωταγωνιστικό ρόλο που όφειλαν να έχουν οι φοιτητικοί σύλλογοι και ενώσεις στο αντιδικτατορικό κίνημα στο εξωτερικό. Η πρωτοβουλία επαναλήφθηκε τον Ιούνιο του 1969 με το συνέδριο στο Λουντ της Σουηδίας και τον Ιανουάριο του 1971 στην Κοπεγχάγη.

Οι πτυχές του ελληνικού φοιτητικού κινήματος στο εξωτερικό την περίοδο της Δικτατορίας είναι ιδιαίτερα πολυσχιδείς ώστε να αποδωθούν με την παράθεση ορισμένων περιπτώσεων. Οι Έλληνες φοιτητές μέσω της δυναμικής συμμετοχής στον αντιδικτατορικό αγώνα, χρησιμοποιώντας νέες κινηματικές πρακτικές και στρατηγικές, επιχείρησαν να αυτοπροσδιοριστούν ως μια νέα πρωτοπορεία, εμπνευσμένοι και από το διάχυτο κλίμα της έντονης πολιτικοποίησης με την οποία συνδέθηκε η διεθνής φοιτητική νεολαία στα τέλη του ’60.

Ταυτόχρονα, αποτελούν προνομιακό πεδίο μελέτης μέσω του οποίου αναδεικνύονται τα πολλαπλά επίπεδα του αντιδικτατορικού κινήματος στο εξωτερικό, το οποίο μεταγενέστερα ιχνηλατήθηκε κυρίως με βάση τη δραστηριοποίηση επιφανών προσωπικοτήτων της πολιτικής ή του πολιτισμού, παραγνωρίζοντας τη συμβολή της κοινωνικής του βάσης που ήταν οι ελληνικές κοινότητες διεθνώς. Οι Έλληνες φοιτητές, σημαντικό και ιδιαίτερα ενεργό τμήμα των ελληνικών παροικιών, διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο στην ενημέρωση, την ευαισθητοποίηση και την κινητοποίηση της διεθνούς κοινής γνώμης, που αποτέλεσαν ζωτικά στοιχεία του αγώνα ενάντια στη Δικτατορία.