Σε ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον άρθρο στο ένθετο inter της εφημερίδας Τα νέα, ο πολιτικός αναλυτής, συγγραφέας Γιάννης Μπαλαμπανίδης αναφέρεται στον νέο δεξιό αυταρχισμό. Αναδημοσιεύεται εδώ με την άδεια του αρθρογράφου.
Πώς θα μπορούσαμε να ονοματίσουμε, λοιπόν, αυτή την ακατανίκητη, καθώς μοιάζει, πολιτική δύναμη που εξαπλώνεται στις δύο μεριές του Ατλαντικού; Τα πρόσωπά της μάς είναι πλέον γνώριμα, ή γίνονται οικεία σιγά σιγά, και τα επεισόδια του σίριαλ πολιτικής φαντασίας στην οποία πρωταγωνιστούν (μαζί με όλους εμάς) πυκνώνουν όλο και περισσότερο.
Η επανεκλογή του Ντόναλντ Τραμπ στην Προεδρία των ΗΠΑ ήταν απλώς το πιο εντυπωσιακό από αυτά, αλλά όχι το μόνο, ούτε το τελευταίο. Είχε προηγηθεί ασφαλώς η άνοδος του λεπενισμού στη Γαλλία και ο σκοτεινός ορίζοντας που προδιαγράφει η ενδεχόμενη, κάποια στιγμή, επικράτησή του· η πραγματοποιηθείσα ήδη επικράτηση του νεοφασιστικού κόμματος των Ιταλών Αδελφών (Fratelli d’ Italia) και της Τζόρτζια Μελόνι· η από καιρό εδραίωση του ανελεύθερου καθεστώτος του Βίκτορ Όρμπαν στην Ουγγαρία, αλλά και η νίκη του ελευθεριστή (libertarian) Χαβιέ Μιλέι στην Αργεντινή στην άλλη όχθη του ωκεανού.
Ακολούθησε η επεισοδιακή εκλογή Προέδρου στη Ρουμανία, όπου εν τέλει ο κεντρώος και ευρωπαϊστής Νικουσόρ Νταν επικράτησε, κάπως ανέλπιστα, του ακροδεξιού αντιπάλου του Τζορτζ Σιμιόν, ο οποίος είχε τη δεδηλωμένη υποστήριξη του Τραμπ, του Μασκ και του MAGA στρατοπέδου. Ακολούθησαν επίσης οι εκλογές της 18ης Μαΐου στην Πορτογαλία, όπου η νίκη της συντηρητικής Δεξιάς συνοδεύθηκε από τη νέα άνοδο του ακροδεξιού Chega, που με 22,6% βρέθηκε μια ανάσα από το ποσοστό των Σοσιαλιστών. Και επίκεινται οι πολωνικές εκλογές της 1ης Ιουνίου: όταν το κείμενο αυτό θα έχει ήδη γραφτεί, θα γνωρίζουμε εάν στην καθοριστική αυτή για την ευρωπαϊκή ισορροπία χώρα θα έχει επικρατήσει ο φιλελεύθερος δήμαρχος της Βαρσοβίας Ραφάλ Τρζασκόφσκι ή ο υποστηριζόμενος από το κόμμα Νόμος και Δικαιοσύνη (PiS) Κάρολ Ναβρότσκι.
Όλα αυτά τα ονόματα της δυστοπίας μας έχουν ένα κοινό επίθετο. Και αυτό, κατά τη γνώμη μου, δεν είναι ο λαϊκισμός. Δεν είναι αυτή η πολύπαθη έννοια, της οποίας το εννοιολογικό περιεχόμενο διευρύνθηκε τόσο πολύ τα προηγούμενα χρόνια για να χωρέσει απλώς ό,τι δεν μας κάνει κέφι, ώστε κατέστη μια έννοια που συμπεριλαμβάνει τα πάντα – και έτσι, δεν σημαίνει τίποτα. Δεν θα ήταν πολύ παραγωγικό να επαναλάβουμε εδώ πτυχές μιας ατέρμονης συζήτησης. Αρκεί να παρατηρήσουμε ότι η ταμπέλα λαϊκισμός, που ουσιαστικά σημαίνει ένα ρητορικό στυλ απόλυτης πολεμικής το οποίο μπορεί να συνάπτεται σε κάθε “βαριά” ιδεολογία, χρησιμοποιήθηκε ως ένα όπλο πολιτικής ηθικολογίας προκειμένου να απονομιμοποιήσει τον αντίπαλο, αφαιρώντας του το αναγκαίο δημοκρατικό έδαφος πάνω στο οποίο συγκρούονται διαφορετικές αντιλήψεις για την κοινή μας μοίρα.
Ο αντίπαλοί του υποστήριξαν με θέρμη ότι ο λαϊκισμός, ως συνώνυμο της δημαγωγίας, αποτελεί τον απόλυτο εχθρό της φιλελεύθερης δημοκρατίας – μάλιστα εξίσου ο αριστερόστροφος λαϊκισμός, που μπορεί όμως να είναι συμπεριληπτικός, όσο και ο ακροδεξιός λαϊκισμός, που αποκλείει και προϋποθέτει έναν “λαό” της εθνικής καθαρότητας. Οι υποστηρικτές ενός υποτιθέμενου προοδευτικού λαϊκισμού, από την άλλη, θεώρησαν ότι μπορεί να αποτελέσει ένα σχέδιο αναζωογόνησης των κουρασμένων δημοκρατιών μας μέσα από τη στοχοποίηση των αλλοτριωμένων ελίτ, και δεν πτοήθηκαν ούτε όταν είδαν τα εμπνευσμένα από αυτή την ιδέα εγχειρήματα να χάνουν, το ένα μετά το άλλο, την προωθητική τους ισχύ (από τους Podemos μέχρι τον ΣΥΡΙΖΑ).
Έκαναν και οι δύο λάθος. Εστίαζαν στο στυλ και το πολιτικό ύφος, αντί να εστιάζουν στην πολιτική ουσία. Και αυτή διέψευδε και τους δύο. Από τη μία, η πρόσκαιρη δυναμική της ριζοσπαστικής
Αριστεράς δεν ήταν ικανή να ανανεώσει ουσιωδώς την πολιτική στον δυτικό κόσμο, γιατί της έλειπε το συγκροτημένο σχέδιο για τον κόσμο και η παιδαγωγική. Από την άλλη, ο λαϊκισμός, όπως και αν τον ορίσει κανείς, δεν θα μπορούσε να αποτελέσει τον εξισωτικό παράγοντα ανάμεσα στην έστω αφέλεια της ριζοσπαστικής Αριστεράς και στον κίνδυνο της ριζοσπαστικής Δεξιάς. Όσο σκιαμαχούσαμε για το αγγελικό ή δαιμονικό περιεχόμενο του λαϊκισμού, στο κενό μας προχωρούσε ο αυταρχισμός.
Θα πει κανείς: και γιατί ο αυταρχισμός είναι πιο υπαρκτός και ουσιώδης από τον λαϊκισμό; Μήπως είναι απλώς η νέα διανοητική μόδα στους κύκλους των πολιτικολογούντων; Η αντίρρηση είναι νόμιμη και δικαιολογημένη. Ωστόσο, υπάρχει μια κρίσιμη διαφορά ανάμεσα στον λαϊκισμό και τον αυταρχισμό. Ο πρώτος είναι ένα πολιτικό στυλ. Ο δεύτερος είναι ένας πραγματικός τρόπος άσκησης της πολιτικής, ένα πολιτικό καθεστώς, μια συνθήκη ανελευθερίας που έχει πολύ πραγματικές επιπτώσεις στη ζωή και στην ελευθερία των ανθρώπων, στον ορίζοντα των επόμενων γενεών.
Εδώ δεν μιλάμε πλέον για ένα ύφος πολιτικής, για μια δημαγωγική ευκολία ή για μια πολεμική αντίληψη του κόσμου. Είναι και όλα αυτά, μαζί όμως με ένα συγκεκριμένο, πραγματωμένο σχέδιο για το πώς θα (πρέπει να) μοιάζουν οι κοινωνίες μας στο εξής. Ένα σχέδιο το οποίο έχει ένα σαφές ιδεολογικό πρόσημο, που αποδεικνύει τη μυωπική στάση όσων επιχειρούσαν, με κοινό παρονομαστή τον λαϊκισμό, να ταυτίσουν ως δύο συμμετρικούς κινδύνους για τη φιλελεύθερη (κεντρώα) δημοκρατία τον αριστερόστροφο και τον δεξιόστροφο ριζοσπαστισμό. Είναι σήμερα προφανές ότι αυτό που διάβρωνε τις φιλελεύθερες δημοκρατίες μας ήταν η όχι και τόσο κρυφή πλέον γοητεία του αυταρχισμού – δηλαδή μιας επικαιροποιημένης εκδοχής της ριζοσπαστικοποιημένης νεο-συντηρητικής, αν όχι νεο-αντιδραστικής, ιδέας για τον κόσμο.
Μήπως είναι υπερβολικός ο όρος αντιδραστική; Είτε ονοματίσουμε αυτή την ακατανίκητη πολιτική δύναμη που εξαπλώνεται στις δύο μεριές του Ατλαντικού Ακροδεξιά, είτε Alt-Right, ριζοσπαστική Δεξιά, ελευθεριστική Δεξιά (libertarian), είτε με κάποιον άλλο παρεμφερή όρο, υπάρχει ένα νήμα που συνδέει τις διαφορετικές εκδοχές της. Δεν είναι άλλο από τη φιλοδοξία να αναστρέψουμε τη ροή της ιστορίας μας, να γυρίσουμε πίσω, να απαλείψουμε σιγά σιγά –ή και βιαίως– όλες εκείνες τις δύσκολες και κοπιώδεις κατακτήσεις της νεωτερικότητας που έκαναν τη Δύση αυτό που είναι. Όχι κάτι ιδανικό, όχι τον καλύτερο των δυνατών κόσμων, αλλά έστω την πιο ελκυστική περιοχή αυτού του πλανήτη.
Το χρυσό ηλεκτρικό αλυσοπρίονο που κραδαίνουν ο Μιλέι και ο Μασκ είναι έτοιμο να περικόψει (κι άλλο) τις δαπάνες για τα καθολικά συστήματα υγείας και εκπαίδευσης, όπως και τα προοδευτικά φορολογικά συστήματα, δηλαδή τις βασικές νεωτερικές επινοήσεις για την κατά το δυνατό μείωση των τεράστιων κοινωνικών ανισοτήτων. Η ιστορικά αποτυχημένη νεοφιλελεύθερη κληρονομιά των trickle-down economics (τηλεγραφικά: αφήστε ελεύθερο και αρρύθμιστο τον πλούτο και αυτός θα διαχυθεί αυτόματα προς τα κάτω – ή και όχι) συνεχίζεται από τους mega-richαλαζόνες και τους εθνοκυριαρχιστές φίλους τους, αποδεικνύοντας ότι η αχαλίνωτη αγορά και η εθνικιστική εσωστρέφεια μπορεί κάλλιστα να συνυπάρχουν. Οι κοινωνίες μας θα πρέπει να ξαναγίνουν λευκές, καθαρές και αμόλυντες, υψώνοντας τείχη απέναντι στον Άλλο. Οι κατακτήσεις στα ανθρώπινα δικαιώματα θα πρέπει να αναιρεθούν μέχρι την αποκατάσταση της απαγόρευσης των αμβλώσεων, στο όνομα της anti-woke εκστρατείας. Η επιστημονική πρόοδος και η γνώση θα πρέπει να αμφισβητηθούν εκ θεμελίων, με τη συκοφαντική εκστρατεία εναντίον των καλύτερων πανεπιστημίων της Αμερικής ή την απαλοιφή της θεωρίας της εξέλιξης από τα σχολικά προγράμματα και την υπονόμευση των εμβολιασμών από τον ίδιο τον Υπουργό Υγείας. Κι ακόμη, θα πρέπει να πέσει το τελευταίο οχυρό: να υποταχθούν όλες οι θεσμικές εγγυήσεις στην απόλυτη αυταρχική εξουσία, στο όνομα του πολέμου ενάντια στο “βαθύ κράτος”, δηλαδή ενάντια στη δημόσια διοίκηση, τις ανεξάρτητες αρχές και τα θεσμικά αντίβαρα, που εμποδίζουν τον Πρόεδρο (με Π κεφαλαίο) να ασκήσει πλήρως και όπως εκείνος επιθυμεί την εξουσία του (βλ. τη διαφωτιστική συνέντευξη του Paul Dans, ιθύνοντα νου του Project 2025, στους Α. Παπαγιαννίδη και Κ. Τσαλακό, Οικονομική Επιθεώρηση, Απρίλιος 2025).
Να λοιπόν το όνομα, το σημαίνον και το σημαινόμενο. Και αν έτσι έχουν τα πράγματα, αν η επελαύνουσα πολιτική δύναμη του καιρού μας είναι ο αυταρχισμός, δηλαδή τελικά ένας μάτσο φοβικός αντι-διαφωτισμός εμποτισμένος από τοξική αρρενωπότητα, τότε το πολιτικό καθήκον των δημοκρατών είναι να αντιπαρατεθούν όχι μόνο στις λέξεις αλλά και στα πράγματα. Όχι απλώς στον αυταρχισμό και στη διόλου κρυφή πλέον γοητεία του, αλλά πολύ περισσότερο στις πολιτικές και κοινωνικές του προϋποθέσεις. Αυτό όμως δεν μπορεί να συμβεί εάν συνεχίσουμε να πιστεύουμε ότι οποιαδήποτε άλλη, διαφορετική πολιτική ατζέντα θα πρέπει να βάζει σουρντίνα από φόβο μην τυχόν “τρομάξει” τους απλούς ανθρώπους. Αυτή ακριβώς η συνταγή οδήγησε στην αχαλίνωτη και απενοχοποιημένη άνοδο της αυταρχικής νεο-συντηρητικής παλίρροιας. Εάν είναι το ραβδί να λυγίσει προς την αντίθετη πλευρά, ενός ανανεωμένου αντι-αυταρχικού προγράμματος κοινωνικής δικαιοσύνης, συμπερίληψης και χειραφέτησης, ενδεχομένως θα πρέπει να μιλήσουμε ξανά με αυτοπεποίθηση για τα βασικά της προοδευτικής νεωτερικής πολιτικής. Για όλα εκείνα δηλαδή που έκαναν τον κόσμο μας και τις δημοκρατίες μας κάτι το ελκυστικό, κάτι το πολύ ανθρώπινο.
Γιάννης Μπαλαμπανίδης
Πολιτικός αναλυτής, συγγραφέας
Κοινοποίηση:
